امام علی(علیه‌السلام)، مشاور عمر؟! 

حضرت علی علیه السلام

علی(علیه‌السلام) و فتوحات در عصر عمر

زمانی که خلیفه دوم به ایران حمله نمود تا اسلام را به ایرانیان ارمغان دهد؛ حضرت علی(علیه‌السلام) مشاور وی در این جنگ بودند. یکی از مباحثی که مطرح می‌شود اینست که چرا با وصف این که امام خلافت او را قبول نداشت اما به ایشان یاری می‌رساند و در امور به او مشاوره می‌دادند؟!

مسئله‌ی مهم اینست که برای حضرت علی(علیه‌السلام) پیشرفت اسلام و هدایت انسان‌ها قابل توجه بود؛ حال در هر مسندی. این که حق ایشان سلب شده، دلیل نمی‌شود که امام وظایف خود را انجام ندهند.

حضرت علی بن ابی طالب در برابر فتوحات دوران خلیفه اول‌، همان موضعی را اتخاذ کرد که در دوران ‌خلیفه اوّل در پیش گرفته بود؛ اما چون در این عصر، فتوحات، دامنه‌ی ‌گسترده‌تری ‌داشت‌، نقش حضرت علی ‌(علیه‌السلام) نسبت به دوران ابوبکر در این باره‌، ملموس‌تر و چشم‌گیرتر بود. با توجه به سابقه درخشان حضرت علی‌(علیه‌السلام) در امور جنگی، خلیفه دوم ‌نیز نمی‌توانست از همکاری‌ها و رهنمودهای حضرت در این زمینه غافل باشد. او که‌ نمی‌توانست امام علی‌(علیه‌السلام) را به طور مستقیم به همکاری و شرکت در فتوحات حاضر کند، تلاش می‌کرد تا از دیدگاه‌ها و راهنمایی‌های آن حضرت بهره‌مند شود.............


امیرمؤمنان‌ علی(علیه‌السلام) نیز چون نمی‌توانست نسبت به سرنوشت اسلام و مسلمانان بی تفاوت باشد، فقط در قالب مشاوره و ارائه دیدگاه‌های خویش‌، همچون یک کارشناس برجسته نظامی‌، آنان را در این امر همراهی می‌کرد. در هیچ یک از مآخذ تاریخی و حدیثی‌، شرکت حضرت علی‌(علیه‌السلام) در فتوحات این دوران گزارش نشده است‌. چنان ‌که نه تنها در هیچ یک از منابع دیده نشده ‌است که عُمَر از او نظر مشورتی خواسته باشد و آن حضرت ارایه نکرده باشد، بلکه‌ بنابر روایتی از امام باقر(علیه‌السلام)، عمر امور حکومت را که از مهم‌ترین آنها مسأله فتوحات بود، با نظرخواهی از حضرت علی‌(علیه‌السلام) به سامان می‌رساند. (1)

بنابر روایتی از امام باقر(علیه‌السلام)، عمر امور حکومت را که از مهم‌ترین آنها مسأله فتوحات بود، با نظرخواهی از حضرت علی‌(علیه‌السلام) به سامان می‌رساند.

نکته مهم دیگر در این باره آن است که نباید تصور شود عدم شرکت حضرت علی(علیه‌السلام) در فتوحات این عصر، به دلیل سیاست عمر مبنی بر عدم آلوده کردن صحابه به امور(2) یا به سبب ‌ممنوعیت خروج مهاجران از مدینه بوده‌؛(3) چرا که اگر چنین منعی درباره تمام مهاجران ‌قریشی پذیرفته شود، حداقل درباره امام علی‌(علیه‌السلام) قابل پذیرش نیست‌. چنان ‌که بعضی از گزارش‌ها حاکی از آن است که عمر از امام‌ تقاضای شرکت در فتوحات می‌کردند؛ اما حضرت علی‌(علیه‌السلام) خود امتناع می‌ورزید.

مسعودی در این باره می‌نویسد: «چون عمر درباره جنگ با ایرانیان از عثمان ‌نظرخواهی کرد، عثمان در جواب گفت‌: سپاه اعزام کن و هر کدام را با سپاه بعدی تقویت نما و مردی را بفرست که در کار جنگ تجربه و بصیرت کافی داشته باشد. عمر گفت‌: آن فرد کیست‌؟

عثمان گفت‌: علی بن ابی طالب‌. عمر گفت‌: پس او را ببین و با او گفت و گو کن‌. بنگر آیا به این کار تمایل دارد یا نه‌؟! عثمان با حضرت علی‌(علیه‌السلام) در این باره مذاکره کرد، اما امام این را خوش نداشت و ردّ کرد.(4)

دلیل چنین تمایلی را شاید بتوان در این دانست که خلفا بیشتر خشنود می‌شدند مردم‌، امام علی (علیه‌السلام) را به عنوان یک فرمانده نظامی تحت فرمان حکومت بشناسند تا رقیبی ‌توانا و قدرتمند که با بیانات رسول خدا(صلی الله علیه و آله) با آنان احتجاج و استدلال می‌کند.

بنابراین‌، حضرت علی(علیه‌السلام) به ‌رغم آن که حق خویش را به وسیله خلفا پایمال شده می‌دید، هرگاه خلیفه از او در این خصوص یا در هر موردی از مسائل مهم امت اسلامی نظری‌ مشاورانه می‌خواست‌، آن حضرت هرگز دریغ نمی‌کرد. اگر به تمام دیدگاه‌های امام علی‌(علیه‌السلام) که به درخواست خلیفه در باره فتوحات اظهار شده است‌، با دقت نگریسته شود، این نتیجه به دست می‌آید که هر زمان خلیفه به نظرهای امام علی‌(علیه‌السلام) در این باره‌، عمل می‌کرد، چیزی جز پیروزی‌، نصیب سپاه اسلام نمی‌شد. نمونه‌هایی از دیدگاه‌های حضرت را درباره نبرد جسر،(5) فتح نهاوند،(6) جنگ با رومیان‌،(7) فتح بیت المقدس‌،(8) فتح خراسان‌،(9) و فتح شوش(10) در اخبار و گزارش‌های فتوحات می‌توان یافت‌.

جنگ با ایرانیان

 

حضور شیعیان امام علی(علیه‌السلام) در فتوحات دوران خلافت عمر

اصحاب و پیروان حضرت علی(علیه‌السلام) در فتوحات دوران عمر، نقش به سزایی ‌داشتند. عده‌ای از آنان‌، فرماندهی بخشی از سپاه را عهده‌دار بوده و در این جهت تلاش‌ها و جان‌فشانی‌های بسیاری از خود نشان دادند، تا آنجا که به جرأت می‌توان گفت پیروزی ‌سپاه اسلام در بسیاری از مقاطع‌، مرهون کوشش‌ها و فرماندهی عالی این افراد بود. در اینجا مناسب است به نام برخی از آنان با مناصب‌شان در نبردها اشاره شود:

خلفا بیشتر خشنود می‌شدند مردم‌، امام علی (علیه‌السلام) را به عنوان یک فرمانده نظامی تحت فرمان حکومت بشناسند تا رقیبی ‌توانا و قدرتمند که با بیانات رسول خدا(صلی الله علیه و آله) با آنان احتجاج و استدلال می‌کند.

1ـ سلمان فارسی‌: وی در فتح مدائن که در سال 16 هجری روی داد در جایگاه سفیر مسلمانان حضور داشت و با ایراد سخنان پرشور و حماسی‌، نقش به سزایی در بالا بردن ‌روحیه مسلمانان و تشویق آنان به نبرد ایفا کرد.(11)

2ـ حذیفة بن الیمان‌: حذیفه در جنگ نهاوند از فرماندهان سپاه بود(12) و به گزارش ‌دینوری‌، مَقْدِسی و ابن عبدالبرّ، پس از نُعمان بن مُقَرّن فرماندهی کل سپاه اسلام را به ‌عهده گرفت‌.(13) او در فتح شوشتر، سِمَت فرماندهی پیاده نظام سپاه ابوموسی اشعری را عهده‌دار بود.(14) همچنین شهرهای همدان‌، ری و دینور به دست وی فتح شده است‌.(15)

3ـ مقداد بن اسود کندی‌: مقداد در فتح مصر در رأس سواره نظام‌ها شرکت داشت‌.(16) هم چنین در فتح دیار بکر به همراهی عمار یاسر حضور داشت‌.(17)

4ـ هاشم بن عتبة بن ابی وقاص المرقال‌: هاشم بن عتبه‌، برادرزاده سعد بن ابی‌ وقاص و از یاران با وفا و مخلص حضرت علی(علیه‌السلام) بود که در جنگ صفین به شهادت رسید.(18) وی در روزگار خلافت عمر در نبرد قادسیه‌، فرماندهی جناح چپ سپاه اسلام را عهده‌دار بود.(19) هم چنین از سوی خلیفه مأموریت یافت با سپاه دوازده هزار نفری به مقابله با سپاه ‌یزدگرد به جلولاء اعزام شود.(20) هاشم بن عتبه نیز در فتح بیت المقدس‌، فرمانده پنج هزار سواره نظام بود.(21)

5ـ عمار بن یاسر: عمار از شیعیان خاص امیرمؤمنان بود که در فتح مصر، فرماندهی‌ سواره نظام را به عهده داشت‌.(22) وی در فتح دیار بکر نیز به اتفاق مقداد بن اسود شرکت ‌کرد.(23) عمار در فتح شوشتر نیز فرماندهی دسته سواران را به عهده داشت‌.(24) وی در این ‌زمان‌، حاکم کوفه بود. چون خلیفه طی نامه‌ای از او تقاضای کمک به ابوموسی اشعری را کرد، عمار عبدالله بن مسعود را جانشین خویش در کوفه کرد و خود به همراه شش هزار سوار به کمک ابوموسی شتافت‌.(25)

6ـ مالک اشتر نخعی‌: وی در جنگ قادسیه حضور داشت‌.(26) شهرهای آمِد(27) و مَیافارِقِین(‌28) به دست او فتح شد.(29) مالک اشتر در این روزگار در نبردهای مسلمانان با رومیان به فرماندهی گروهی از سپاهیان منصوب و با رشادت‌های فراوان‌، شماری از رومیان را نابود کرد.(30) او نیز به فرماندهی هزار سوار در فتح عَزاز شرکت داشت‌.(31) چنان ‌که در فتح مصر نیز از فرماندهان سپاه به شمار می‌رفت‌.(32)

7ـ حجر بن عدی کِندی‌: حُجر در نبرد جلولاء همراه دو هزار سوار خویش فرماندهی ‌جناح راست را به عهده داشت‌.(33) او نیز در جنگ قادسیه حضور فعالانه داشت‌.(34) هم چنین ‌سخنان حجر در "مرج عذراء" محل شهادت وی‌، زمانی که خود را برای شهادت آماده ‌می‌کرد، حاکی از آن است که وی در فتح شامات نقش به سزایی داشته است‌.(35)

8ـ بَراء بن عازب‌: (36) براء در فتح شوشتر از بزرگان و فرماندهان جناج راست سپاه عمار بود.(37) شهرهای ابهر، قزوین و زنجان به دست وی محاصره و فتح شد.(38)

9ـ زید بن صُوحان‌: (39) وی در جنگ جلولاء یا قادسیه شرکت داشت و یک دست ‌خویش را در آن جنگ از دست داد.(40)

پس نتیجه می‌گیریم که حضرت علی(علیه‌السلام) و به تبع شیعیان ایشان، در زمان خلفا منفعل نبودند و هر کاری که می‌توانستند برای پیشرفت اسلام عزیز انجام می‌دادند.  

 

                                                                                                        تنظیم: مهری هدهدی، گروه دین و اندیشه تبیان


پی‌نوشت‌ها:

1- شیخ صدوق‌، الخصال‌، ج‌2، ص‌424 و محمد بن محمد بن نعمان(شیخ مفید)، الاختصاص‌، تصحیح و تعلیق علی اکبر غفاری‌، ص‌173.

2- سیوطی‌، تاریخ الخلفاء، تحقیق محمد محیی الدین عبدالحمید، ص‌106.

3- یعقوبی‌، همان‌، ج‌2، ص 157ـ 158 و ابن ابی الحدید، همان‌، ج‌2، ص‌159 و ج 9، ص‌29ـ30.

4- مسعودی‌، مروج المذهب و معادن الجوهر، تحقیق سعید محمد اللّحام‌، ج‌2، ص‌311. بلاذری نیز به این‌ موضوع به صورت اختصار اشاره کرده است‌: عمر از علی‌(علیه‌السلام) خواست برای فرماندهی سپاه اسلام به قادسیه ‌برود، اما علی‌(علیه‌السلام) تقاضای عمر را ردّ کرد. (بلاذری‌، فتوح البلدان‌، ص‌255).

5- مسعودی‌، همان‌، ج‌2، ص‌310.

6- نهج البلاغه‌، صبحی صالح‌، خ‌146؛ احمد ابن اعثم‌، همان‌، ج‌2، ص‌293ـ 295 و ابوحنیفه دینوری‌، همان‌، ص‌34 ـ 135؛ طبری‌، همان‌، ج‌3، ص‌212 و ابن ابی الحدید، همان‌، ج‌9، ص‌100ـ 101.

7- نهج البلاغه‌، خ‌134؛ یعقوبی‌، همان‌، ج‌2، ص‌1334 و ابن ابی الحدید، همان‌، ج‌8، ص‌296ـ 298.

8- ابوعبدالله واقدی‌، فتوح الشام‌، راجعه و قدم له عبدالرؤوف سعد، اسکندریه‌، ج‌1، ص‌306؛ تقی الدین ‌حموی‌، ثمرات الاوراق فی المحاضرات‌، چاپ شده در حاشیه کتاب «المستطرف‌»، ج‌2.

9- ابن اعثم‌، همان‌، ج‌2، ص‌320ـ 321.

10- همان‌، ص‌274.

11- واقدی‌، همان‌، ج‌2، ص‌251؛ طبری‌، همان‌، ج‌3، ص‌121ـ 124؛ ابوحنیفه دینوری‌، همان‌، ص‌126 و عبدالکریم بن محمد الرافعی القزوینی‌، التدوین فی اخبار قزوین‌، تحقیق عزیز الله العطاردی‌، ج‌1، ص‌78.

12- شمس الدین محمد بن احمد بن عثمان الذهبی‌، العبر فی خَبَر من عَبَرَ، ج‌1، ص‌26.

13- ابوحنیفه دینوری‌، همان‌، ص‌136؛ مطهّر بن طاهر المَقْدِسی‌، البدء و التاریخ‌، ج‌5، ص‌182 و ابن عبدالبر القرطبی‌، همان‌، ج‌1، ص‌394.

14- ابن اعثم‌، همان‌، ج‌2، ص‌277 و بلاذری‌، همان‌، ص‌373. بلاذری حذیفه را فرمانده جناح چپ سپاه عمار می‌داند.

15- ابن عبدالله القرطبی‌، ج‌1، ص‌240 و 394 و ابن اثیر، اسدالغابه‌، ج‌1، ص‌468.

16- واقدی‌، همان‌، ج‌2، ص‌73؛ ابن عبدالبر القرطبی‌، همان‌، ج‌4، ص‌43 و ابن اثیر، همان‌، ج‌4، ص‌447.

17- همان‌، ص‌117.

18- ابوحنیفه دینوری‌، همان‌، ص‌183.

19- همان‌، ص‌121.

20- بلاذری‌، فتوح البلدان‌، ص‌264 و طبری‌، همان‌، ج‌3، ص‌140.

21- واقدی‌، همان‌، ج‌1، ص‌297.

22- همان‌، ج‌2، ص‌73.

23- همان‌، ص‌118.

24- ابن اعثم‌، همان‌، ج‌2، ص‌277 و بلاذری‌، همان‌، ص 373.

25- همان‌، ص‌275 و ابوحنیفه دینوری‌، همان‌، ص‌130.

26- ابوحنیفه دینوری‌، الاخبار الطوال‌، ص‌120.

27- از بزرگ‌ترین و مشهورترین و بهترین شهرهای دیار بکر. (یاقوت حموی‌، معجم البلدان‌، ج‌1، ص‌76)

28- مشهورترین شهر دیار بکر. (همان‌، ج 6، ص 273)

29- ابن اعثم‌، کتاب الفتوح‌، ج‌1، ص‌259.

30- یعقوبی‌، تاریخ یعقوبی‌، ج‌2، ص‌142.

31- واقدی‌، فتوح الشام‌، ج‌1، ص‌361.

32- همان‌، ج‌2، ص‌73.

33- ابن اعثم‌، همان‌، ج‌1، ص‌210ـ211/ بلاذری‌، فتوح البلدان‌، ص‌264. ابن‌اعثم‌، حجر را فرمانده جناح چپ ‌نوشته است‌.

34- ابن اثیر، اسدالغابه‌، ج‌1، ص‌461.

35- بلاذری‌، انساب الاشراف‌، ج‌5، ص‌268 و طبری‌، تاریخ الامم و الملوک‌، ج‌4، ص‌205. حجر در این باره ‌می‌گوید: آگاه باشید به خدا سوگند، اگر مرا در این سرزمین بکشید، من نخستین سواری بودم که این سرزمین را فتح کردم و نخستین کسی بودم که سگ‌های این سامان بر من بانگ زدند.

36- براء بن عازب یکی دیگر از شیعیان علی(علیه‌السلام) و از راویان مورد اعتماد است که روایات بسیاری از او در منابع شیعی و سنّی نقل شده است‌. از جمله این روایات‌، حدیث غدیر است که چندین نفر از تابعین آن را از وی نقل کرده‌اند(عبدالحسین احمد الامینی النجفی‌، الغدیر، ج‌1، ص‌18ـ20).

37- بلاذری‌، همان‌، ص 373 و ابن اعثم‌، ج‌2، ص 277.

38- همان‌، ص‌317ـ 318.

39- زید بن صُوحان از یاران با فضیلت و دیندار حضرت علی(علیه‌السلام) و از بزرگان قبیله خود بود که در جنگ جمل در رکاب امام علی(علیه‌السلام) شربت شهادت نوشید. وی از کسانی است که پیامبر(صلی الله علیه و آله) درباره جانبازی وی و از دست دادن ‌دستش خبر داده بود. (ابن عبدالبر القرطبی‌، الاستیعاب‌، ج‌2، ص‌124ـ 125 و ابن اثیر، همان‌، ج‌7 2، ص‌139)

40- ابن عبدالبر القرطبی‌، الاستیعاب‌، ج‌2، ص‌125/ ابن اثیر، اسدالغابه‌، ج‌2، ص‌140.



نوشته شده در تاريخ ۱۳۸۸/۱٢/٢٧ توسط س.ج.ا.م